Thermische Energie uit Oppervlaktewater

Nederland moet van het Groningse gas af en aan alternatieve energiebronnen. Naast zon en wind kan ook thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) een bijdrage leveren aan het vergroenen van onze energievoorziening.

Het rijk wil met zijn klimaatakkoord een energietransitie in gang zetten, waarbij de uitstoot van CO2 wordt gehalveerd. Met windmolens en zonnevelden alleen komen we er niet, er is meer nodig. Een relatief nieuwe alternatieve energiebron is thermische energie uit oppervlaktewater (TEO). En daar kunnen wij als met ons waterbeheer een rol in spelen. Niet alleen kan het ons helpen bij het realiseren van onze ambitie om in 2025 100% energieneutraal te zijn, het kan ook een substantiële bijdrage leveren aan de energietransitie in de regio. 

TEO, wat moet ik mij daarbij voorstellen? 

Oppervlaktewater warmt in de zomer op en koelt in de winter af. Dit levert een bron voor duurzame warmte en koude die aan het oppervlaktewater onttrokken kan worden. In combinatie met een warmte-/koudeopslag is TEO bij uitstek geschikt om gebouwen te verwarmen en te koelen. TEO is vooral geschikt voor goed geïsoleerde gebouwen die met lage-temperatuur-systemen verwarmd worden. Het is daarom met name interessant bij nieuwbouw en grondige renovaties in de nabijheid van open water. 

Over hoeveel energie hebben we het? 

In het beheergebied van Rijnland gebruiken inwoners en bedrijven ongeveer 50 procent van de energie voor het verwarmen en koelen van gebouwen en ruimten. Dat doen ze vrijwel uitsluitend met aardgas. Schattingen van de Unie van Waterschappen wijzen uit dat TEO kan voorzien in zo’n 12 procent van de warmtevraag en 54 procent van de koudevraag in Nederland. Het is daarmee een mooi alternatief voor aardgas. TEO kan ook goed zijn voor ons waterbeheer: door in de zomer warmte aan het oppervlaktewater te onttrekken kan bij beheerste temperatuurdaling (ca. 3 graden) de waterkwaliteit toenemen, zonder de ecologie te schaden. Wel moet voor iedere locatie worden bekeken welk effect het lozen van kouder water kan hebben op de ecologie, om zo zeker te weten dat er geen schadelijke effecten worden veroorzaakt. 

Hoe ver zijn we met TEO? 

In het hele land wordt kennis opgedaan bij verschillende TEO-projecten. Zo werken wij bijvoorbeeld samen met gemeente Katwijk, Liander en woningbouwvereniging Dunavie aan een businesscase voor het boezemgemaal in Katwijk. Hierbij onderzoeken we of we met de TEO van het boezemwater kunnen voorzien in de warmte- en koudevraag van de naastgelegen, deels nog te herbouwen woonwijk. Naast Katwijk, lopen er nog 5 andere TEO-projecten in ons beheersgebied waarbij gemeenten een voortrekkersrol vervullen. 

Wat hebben we geleerd van de business case Katwijk? 

Voor een succesvolle inzet van TEO mag de afstand tussen de plek waar het wordt gewonnen en de plek waar het wordt toegepast niet te groot of klein zijn. Allereerst omdat de aanleg van het netwerk ontzettend duur is. Liander heeft berekend dat het netwerk zo’n 75% van de totale kosten opslokt. Daarnaast gaat er bij een lage-temperatuur-systeem tijdens transport over grote afstanden teveel warmte verloren om de winning rendabel te krijgen. 

Vertrouwen speelt een grote rol bij de realisatie van TEO-projecten: een beheerder legt een netwerk pas aan als hij de zekerheid heeft dat er voldoende aansluitingen komen. Daarom hebben we een subsidie van 4,25 miljoen euro gekregen, waar we het project betaalbaar voor iedereen kunnen maken.Het geld zal worden gebruikt om alles wat nodig is te organiseren, zoals het neerzetten van een projectbureau, het aanleggen van een netwerk dat verder kan gaan dan alleen deze wijk, maar ook een subsidie of groene lening waar particuliere huiseigenaren aanspraak op kunnen maken als zij hun huis aanpassen aan TEO. Bij nieuwbouw speelt dat niet, daar kan bij de bouw al rekening gehouden met TEO. 

Ook moeten we afspraken maken over de prijs en de eigendom van TEO. Door de koppeling aan de gasprijs kun je de hoogte van de prijs van geleverde warmte wel bepalen, maar hoe verdeel je de inkomsten over  de investeerders? Er is een netwerkbeheerder, een beheerder van de warmte-installatie, een leverancier van warmte aan de huizen en wij natuurlijk, de leverancier van de grondstof.   

En van wie is die warmte-energie eigenlijk? De startinvesteringen van warmtenetwerken zijn vaak hoog, en de prijs van fossiele energie is nog onvoorspelbaar, dus de tijd waarover de investeringen van projecten zijn terugverdiend is lastig voorspelbaar. Waarschijnlijk zullen er subsidies vanuit het rijk nodig zijn, om investeerders te stimuleren dit soort projecten op te starten. Kortom: genoeg vragen waar we samen met onze partners een antwoord op moeten geven. Onze insteek is in ieder geval de heffingen zodanig in te richten dat TEO een echte kans krijgt.  

Tenslotte zitten we nog met onze eigen klimaatopgave. In hoeverre telt TEO als groene energie mee op onze eigen energiebalans? De regel is dat alleen de groene energie die je zelf gebruikt meetelt. Maar dat lijkt in dit geval toch wat scheef. Ook daar moeten we met de betrokken instanties nog een beslissing over nemen. 

Partijen bij elkaar brengen 

Met de Unie van Waterschappen zijn wij vooral bezig met voorlichting en het initiëren en faciliteren van TEO-projecten binnen onze beheersgebieden. Alles om meer kennis op te doen en te delen en partijen bij elkaar te brengen. En om ervoor te zorgen dat partijen voor ze met TEO aan de slag gaan, ze eerst bij hun buren kijken. 

Er valt namelijk veel te winnen met het balanceren van de temperatuur in watersystemen. Zo hebben kantoren bijvoorbeeld een warmteoverschot en koudetekort, bij woningen is dat precies andersom. Met het grotere plaatje kunnen gemeenten en projectontwikkelaars hun voordeel doen. Dit werken we verder uit op regionaal (energiestrategie) niveau. 

Bekijk ook: