In 1615 werd de eerste overzichtskaart van Rijnland door Floris Balthasars en zijn zoon Balthasar Florisz. van Berckenrode vervaardigd. De kaart bestaat uit 20 bladen, die stuk voor stuk in koperplaten gegraveerd zijn. De originele koperplaten worden nog altijd bewaard in het collectiedepot van Rijnland. Dit is op zichzelf al bijzonder, omdat koper in die tijd zeer kostbaar was en koperplaten werden daarom vaak aangepast, hergebruikt en op den duur omgesmolten. Alleen wanneer een kaart in opdracht werd gemaakt van een bepaalde instantie (bijvoorbeeld de waterschappen), dan wilden deze koperplaten nog wel eens bewaard blijven. In dit geval werden de koperplaten verkocht door de weduwe van Floris Balthasars aan Rijnland.
Dit is niet het enige wat deze koperplaten zo bijzonder maakt: op de achterkant van de laatste koperplaat, waarop Gouda en de omgeving wordt afgebeeld, is namelijk een gravure te vinden van de slag bij de Leffingedijk van 2 juli 1600.
Figuren 1 (header) en 2. Koperplaten van de slag bij de Leffingedijk (circa 1600) en van het blad van de overzichtskaart van Rijnland van Gouda en omstreken (1615), beiden vervaardigd door Floris Balthasars.
Het vormde de aanloop naar de slag bij Nieuwpoort die later die dag zou plaatsvinden. Prins Maurits van Oranje-Nassau, stadhouder van de pas geboren Republiek, was op last van de Staten-Generaal met zijn legers de Spaanse Nederlanden binnengetrokken om Duinkerke te belegeren. Vanuit de haven van deze stad belaagden kaapvaarders in dienst van de Spaanse kroon Nederlandse handels- en vissersschepen. Uiteindelijk was Maurits genoodzaakt om de confrontatie aan te gaan met het Spaanse leger bij Nieuwpoort. Hoewel de slag werd gewonnen door de Republiek, kwam het bekend te staan als een pyrrusoverwinning: er kwamen veel soldaten om het leven en Duinkerke werd niet bereikt.
De strijd begon eigenlijk al eerder op de dag bij Leffingedijk nabij Mariakerke. Kort na zonsopgang werden de Staatse troepen, bestaande uit Zeeuwse en Schotse regimenten onder leiding van Ernst Casimir van Nassau, aangevallen door het Spaanse leger van Albrecht van Oostenrijk. De gravure laat precies zien wat er tijdens deze slag is gebeurd. Na grofweg een halfuur sloegen de Staatse troepen op de vlucht, waarbij een deel van de Schotse regimenten richting de Noordzee terugtrokken. Hier werden zij door hun Spaanse achtervolgers gedood. Ernst Casimir kon met enkele Zeeuwse troepen nog terugtrekken naar Oostende. De uitkomst van de confrontatie werd pas bij Nieuwpoort beslecht.
Figuur 3. Prent van de slag bij de Leffingedijk vervaardigd door Floris Balthasars rond 1600 en in 1936 opnieuw gedrukt van de originele koperplaat door NV Joh. Enschedé en Zonen, Grafische Inrichting te Haarlem. NL-LdnHHR, Collectie prenten en tekeningen, PRT-0201.
De kaart is opgedragen aan de aanvoerder van de Schotse regimenten, Willem Edmund, die zich als held ontpopte tijdens de slag (Balthasars omschreef hem als een equiti aurato, of ‘gouden ridder’). Bij de prent hoorde ook een tekstblad waarop verzen in het Nederlands en het Latijn waren gedrukt, evenals een lijst met een aantal Staatse slachtoffers die tijdens de slag waren gevallen.
De gravure was een onderdeel van een aantal nieuwsprenten die Floris Balthasars in opdracht van Maurits maakte van gebeurtenissen tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Het is niet geheel toevallig dat Balthasars ook de opdracht kreeg om de overzichtskaart van Rijnland te maken. Als bedankje droeg de cartograaf de kaart dan ook op aan zijn patroon.
Bronnen
- De canon van Rijnland: Rijnlands eerste overzichtskaart (1615).
- Tekstblad met verzen en een lijst van de slachtoffers gevallen aan Staatse zijde bij de slag bij de Leffingedijk, vervaardigd in 1600 door Henricus Mouthaen, beschikbaar bij het Rijksmuseum.