Uitgelicht

In mei 1747 kwam een einde aan het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747). Willem Karel Hendrik Friso, prins van Oranje-Nassau en stadhouder van Friesland, Groningen, Gelre en Drenthe, werd toen ook door de resterende provincies van de Republiek als stadhouder Willem IV erkend. Daarnaast werd hij, temidden van de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) waar de Republiek ook bij betrokken was, meteen benoemd tot kapitein-generaal en admiraal-generaal van leger en vloot.

De peilschaal – het bekende blauwe bord met witte hoogtemarkeringen – lijkt een eenvoudig instrument. Toch vormt zij al eeuwenlang een essentieel hulpmiddel in het Nederlandse waterbeheer. Van een houten lat bij een poldermolen tot geavanceerde elektronische sensoren: de peilschaal blijft een belangrijk ijkpunt voor de veiligheid, landbouw, natuur, scheepvaart en het dagelijks peilbeheer.

Voor een waterbeheerder als Rijnland zijn gegevens over neerslag, wind en waterstanden onmisbaar. De vroegste meteorologische waarnemingen binnen het gebied dateren al uit 1733 en werden verricht in Spaarndam. Ook in Bilderdam aan de Drecht, Oude Wetering en Gouda deed Rijnland dagelijks metingen. De meest uitgebreide waarnemingen vonden plaats in Halfweg. Tot in de jaren 1850–1860 hielden opzichters van Huis Zwanenburg barometerstanden, kracht en richting van de wind en andere weerkundige gegevens bij in “Observatieboeken”.

Rijnlands waterbeheer speelt zich niet alleen binnen het eigen beheergebied af. Het water dat door de Rijnlandse boezem stroomt komt voor een deel ergens anders vandaan. Het hoogheemraadschap moet daarom regelmatig over de eigen grenzen heen kijken en de samenwerking met andere partijen aangaan om waterproblematiek, zoals wateroverlast en droogte, tegen te gaan.

In 2026 is het 150 jaar geleden dat het Noordzeekanaal officieel werd geopend. Vlak daarvoor, op 12 december 2025, wordt in dat kader het boek Rond het Noordzeekanaal: waterbeheer aan weerszijden van het kanaal 1860-1880 gepresenteerd. Hierin gaan verschillende auteurs in op de aanleg van het Noordzeekanaal en de gevolgen daarvan voor enerzijds het hoogheemraadschap van Rijnland en anderzijds het hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen in Kennemerland en West-Friesland. In het boek komt onder andere naar voren hoe het project door Rijnland werd ervaren. Dat dit niet gemakkelijk ging blijkt wel uit onderzoek van Ludy Giebels: het gold als een bijna traumatische ervaring voor het hoogheemraadschap.

Voor het uitvoeren van zijn taken werd het Rijnlandse bestuur ondersteund door een aantal functionarissen. Hierbij speelden vooral de rentmeester en secretaris belangrijke rollen. De rentmeester hield de financiën van het hoogheemraadschap op orde, terwijl de secretaris de administratieve kant onder zijn hoede nam. Het ambt van de secretaris was ontstaan uit de functie van de klerk. Tot ver in de zestiende eeuw werd de secretaris nog onder deze titel aangeschreven. Om het nog iets ingewikkelder te maken, soms werd de functie van secretaris of klerk zelfs gecombineerd met die van de rentmeester.