Een van de primaire waterkeringen van Rijnland is het duingebied tussen IJmuiden en Wassenaar. De duinwachters die het drieduizend hectare grote waterwingebied tussen Scheveningen en Katwijk bewaken hadden tot 1997 als ‘groene buitengewoon opsporingsambtenaar’ vuurwapen, wapenstok en handboeien.
De duinen zijn een relatief natuurlijk landschap, ze golden lange tijd als wildernis. Het is een landschap van zand dat door de wind voortdurend in beweging wordt gebracht. Al wandelend over het strand kun je de dynamiek van duinen, van het stuivende zand goed zien. Om verstuiving tegen te gaan wordt helm geplant, een snelgroeiende grassoort met lange wortelstokken. De duinen worden hierdoor versterkt tot een meer betrouwbare zeewering. De hoogheemraadschappen van Delfland en Rijnland hadden vanaf 1427 de keurbevoegdheid en toezicht op de helmbeplanting. De landsheer verminderde de belastingen op de duinen in ruil voor het beplanten van deze gronden. Uitvoering van het werk gebeurde door de inwoners van de dorpen aan de rand van de duingebieden.
Aan het begin van de 16e eeuw startte een meer geregelde beplanting van de duinen. In een keur van 31 oktober 1515 werden de hoogheemraadschappen van Delfland en Rijnland met het algehele toezicht belast. Rijnland liet schermen van rijshout plaatsen met helm ertussen. Dat zou nog heel lang de meest gebruikelijke methode blijven voor het laten aangroeien van stuifduinen en stuifdijken.
In de tweede helft van de 16e eeuw kwamen er gaandeweg meer klachten over het onderstuiven van de cultuurlanden van de dorpen langs de binnenduinrand, zoals van Noordwijkerhout, Valkenburg en Wassenaar. De duinen werden als zeewering onbetrouwbaar. Geleidelijk aan ging Rijnland steeds meer (noodgedwongen) uitgeven aan het beplanten van de duinen. Omstreeks 1545 werd jaarlijks hiervoor ± ƒ 1300,- uitgetrokken, in de laatste helft van de 16e eeuw was dat bedrag gestegen tot ƒ 2500. In de 18de eeuw bedroegen de uitgaven aan duinbeheer ongeveer 15 procent van de totale uitgaven van Rijnland. Later zouden de kosten weer dalen omdat de provincie ging meebetalen.
De kosten liepen in eerste instantie op omdat de helmvegetatie werd aangetast door de hoge konijnenstand. De Staten van Holland besloten daarom in 1661 om in de binnenduinrand de konijnen door de duintoezieners te laten afschieten (depopuleren). Dat is maar gedeeltelijk gelukt.
Helmrovers
Daarbij nam in deze periode het helmroven hand over hand toe. De plant die de duinbeheerders nodig hadden, was ook gewild bij de bevolking van de duinplaatsen. Ze gebruikten het helmgras voor bezems, touwen, dakbedekking en als voer voor het vee in de winter.
Begin 17e eeuw kregen de duintoezieners een vergoeding voor het aanmelden van helmrovers. Maar naarmate de duinen, die oorspronkelijk in handen waren van de elite, steeds meer in particuliere handen kwamen, werd het voor Rijnland moeilijker om het onderhoud te handhaven.
De duinopzichters van Rijnland konden zich niet altijd goed verweren tegen helmrovers. Het college zorgde er in 1824 voor dat zij van de regering machtiging krijgen om de opzieners te bewapenen. Dit werd vastgelegd bij Koninklijk Besluit van 23 december 1824.
Pagina van inventarisnummer 1.1.1/1088 Stukken betreffende de bij Koninklijk Besluit gegeven bevoegdheid om de opzieners en helmplanters van wapens te voorzien tot het beter weren van de helmrovers, 1820-1849. Hieronder een fragment van het document.
Sabels en pistolen
In het voorjaar van 1825 koopt één van de hoogheemraden, die zich met het beheer en onderhoud van de duinen bezighoudt bij J. Bernard, geweerhandelaar te Leiden, twee sabels, twee koppels en twee gegraveerde koppelsluitingen met de tekst ‘toeziener over de duinen in Rijnland’. Op een gegeven moment werden de duintoezieners zelfs voorzien van een dubbelloops pistool. Dat kunnen we opmaken uit een declaratie van (hoofd)opzichter L. A. van Mels van het derde kwartaal van 1872. Daar is een factuurtje bijgevoegd van A.F. Biegelaar uit Leiden van juni 1872 voor het herstellen van vier pistolen en het leveren van kruit, hagel en slaghoedjes.
Rond de Tweede Wereldoorlog werden de sabels en pistolen niet meer gedragen. In 1945 stelde ingenieur P. de Gruyter het college voor de duintoezieners te bewapenen met gummistokken. De pistolen en sabels werden opgeborgen in het archiefdepot van Rijnland.
In de zomer van 1950 werd duintoeziener Teunis Houwaard door een aantal mannen aangevallen. Hij kwam er niet zonder diverse bloeduitstortingen en kleerscheuren vanaf. Secretaris mr. S.J. Fockema Andreae stelde het college voor om de burgemeesters van de duingemeenten aan te schrijven met de wens om Rijnlands duintoezieners van een benoeming als gemeente-veldwachter te voorzien en te bewapenen. Het bestuur van de Provincie werd ook benaderd, het leverde niets op. Pas in de loop van de jaren ‘50 kregen de duinwachters als groene buitengewoon opsporingsambtenaar meer bevoegdheden en middelen om ongewenst gedrag van duinbezoekers in te dammen. Daar kwam een einde aan in 1997 toen het Ministerie van Justitie de regels voor het bewapenen van de groene boa’s weer inkortte. Deze opsporingsbevoegdheid vereist een zwaar opleidingsniveau. De opsporing voor de Wet wapens en munitie zal voorlopig aan de politie voorbehouden blijven.
Afbeelding links: Bewapening duintoezieners van Rijnland (KGV-000461).
Afbeelding rechts: Pistool met holster dat circa 1850 in gebruik was bij de duintoezieners van Rijnland (KGV-000384).
Bronnen
- ‘Duin’, Jan Sloof, tekst bij de tentoonstelling over de duinen rond Zandvoort in het kader van de manifestatie “Zuid-Kennemerland Natuurlijk”, Zandvoort, 1988
- De canon van Rijnland Rijnland onderhoudt de duinen.
- Begroeiing en landschap van de duinen onder Scheveningen en Wassenaar van omstreeks 1300 tot heden. Een historisch-vegetatiekundige studie, Ir J. H. A. Boerboom, Wageningen 393293 (wur.nl)
- Belevenissen van een duinwachter, H.J. van Engeldorp Gastelaars, Voorschoten, 2007