Eén van de mooiste gemaaltjes in het gebied van Rijnland ligt in Polder de Velserbroek. Het uit 1914/1915 stammende gemaal en de bijbehorende machinistenwoning liggen aan de 13e eeuwse Velserdijk. Het gemaal maakt onderdeel uit van de Stelling van Amsterdam. Het monumentale gemaal De Velserbroek bemaalde de drie peilniveau’s van de polder de Velserbroek: de Dammers, de Westbroek en de Oostbroek.
Monumentaal
Vanwege de bijzondere waarde van het gemaal, de woning en de sluiswerken staan het complex en delen er van op diverse monumentenlijsten. Omdat het gemaal in het recreatiegebied Spaarnwoude aan een fiets- en wandelroute ligt, trekt het niet alleen op open dagen veel belangstellenden. In het monumentale gemaal staat een ander monument, een voor Nederland min of meer unieke eencylinder, 25 pk Brons dieselmotor. Sinds de negentiger jaren van de vorige eeuw is het nieuwe gemaal De Dammers, gelegen bij het Fort benoorden Spaarndam, verantwoordelijk voor de waterhuishouding van de polder. Gemaal Polder de Velserbroek, eertijds gemaal Oostbroek geheten, heeft tegenwoordig vooral een cultuurhistorische en educatieve functie.
Foto: Het gemaal in 1960
Geschiedenis
De totstandkoming van het oude gemaal kent een boeiende voorgeschiedenis. De voormalige Polder de Velserbroek werd vanaf de dertiende eeuw beschermd tegen het water van het Wijkermeer door de vrij lage Velserdijk. Het Wijkermeer stond via het IJ rechtstreeks in verbinding met de Zuiderzee. In de dijk bevonden zich vier duikersluisjes waarmee de waterstand in de polder met gebruikmaking van de getijbeweging werd geregeld. Dat waren de Laaglandersluis in het noorden, de Hader- en de Oostlaandersluis in het oosten en de Westlaandersluis in het zuiden van de polder. De aanleg van het Noordzeekanaal en het droogmaken van het Wijkermeer en een gedeelte van het IJ tussen 1865 en 1876 veranderden de situatie. De getijbeweging verviel en langs de Velserdijk werd Zijkanaal B aangelegd. Daarmee kwamen ook de functies van de dijksluisjes grotendeels te vervallen. Voor het in- en uitlaten van water in de polder werd een pomp aangeschaft, aangedreven door een verrijdbare stoomlocomobiel. Dit mobiele gemaal pompte op verschillende plaatsen van de dijk water in of uit het Zijkanaal B. Die arbeidsintensieve bezigheid duurde tot 1914, toen het huidige gemaaltje werd gebouwd bij de Oostlaandersluis.
Foto: Het gemaal in 2008
Behoud van het gemaal
Beheer van gemaal de Velserbroek is sinds 2004 jarenlang in handen geweest van “Stichting Gemaal de Velserbroek”. Uiteindelijk is de stichting opgeheven. Na opheffen van de stichting is beheer en onderhoud weer ondergebracht bij Rijnland, immers de eigenaar van het complex.