Gedurende de gehele 19de en 20ste eeuw hadden hoofdingelanden op persoonlijke titel zitting in het algemeen bestuur van het hoogheemraadschap. Om op de kieslijst te komen hadden zij een bepaald aantal steunverklaringen nodig. Pas als zij dit quotum hadden behaald, waren zij rechtsgeldig verkiesbaar. Dit gold uiteraard alleen voor die hoofdingelanden die gekozen werden.
Een deel van het algemeen bestuur bestond uit zogenaamde geborgde zetels. Deze hoofdingelanden werden benoemd door een aantal belangenorganisaties. De laatste verkiezingen die in deze vorm – het zogenaamde personenstelsel – werden gehouden, vonden plaats in 2004. In die jaren vond ook de laatste grote fusiegolf binnen de Zuid- en Noord-Hollandse waterschappen plaats. Deze ging ook Rijnland niet voorbij. Per 1 januari 2005 fuseerde het hoogheemraadschap met zijn drie inliggende waterschappen (Groot-Haarlemmermeer, De Oude Rijnstromen en Wilck en Wiericke) tot een nieuw hoogheemraadschap van Rijnland.
Politieke partijen
De eerste verkiezingen die in 2008 voor dit nieuwe hoogheemraadschap werden gehouden, hadden direct een heel ander karakter. Het personenstelsel werd namelijk vervangen door een lijstenstelsel. Dat hield in dat er geen hoofdingelanden meer op persoonlijke titel verkiesbaar konden worden gesteld, maar dat in plaats daarvan politieke partijen konden meedoen aan de waterschapsverkiezingen. Deze vernieuwing werd landelijk ingevoerd. De belangrijkste reden hiervoor was dat de opkomst bij de waterschapsverkiezingen in hun oude vorm zo laag was. De kandidaten hadden soms moeite om het quotum aan steunverklaringen te halen omdat ze nauwelijks bekend waren bij het publiek. Ook de pers had geen noemenswaardige belangstelling voor de waterschapsverkiezingen.
Hogere opkomst bij verkiezingen
Deze eerste verkiezingen nieuwe stijl waren helaas geen succes; het opkomstpercentage was landelijk slechts 24%. Bij de eerstvolgende verkiezingen in 2015 besloot men daarom de waterschapsverkiezingen te combineren met die van de Provinciale Staten, in de hoop meer kiezers te verleiden het rode potlood ook voor het stembiljet van de waterschappen te gebruiken. De mogelijkheid tot het combineren van de verkiezingen voor waterschappen met die van andere overheden was geschapen door de Wet aanpassing waterschapsverkiezingen die in 2014 van kracht werd. Vanwege deze wetswijziging werden de verkiezingen, die al in 2012 gehouden hadden moeten worden, verschoven naar 2015. Deze vernieuwing had succes: het opkomstpercentage bedroeg 43,5%. Dat percentage liep op tot 51,25% bij de laatste verkiezingen in 2019.
In de praktijk heeft het zogenaamde politiseren van het waterschapsbestuur veel pennen in beweging gebracht. In hoeverre leent het functionele werk van de waterschappen zich er eigenlijk voor om partijpolitieke keuzes te maken? Is het wel mogelijk je als partij te profileren op thema’s als droge voeten en schoon water? Het houden van verkiezingen op basis van een lijstenstelsel is wel gekwalificeerd als kiezersbedrog. Toch heeft dit niet tot een stelselwijziging geleid. Er is zelfs sprake van een verdergaande politisering. Op 17 december 2022 is namelijk de Wet geborgde zetels in werking getreden. Deze wet is tot stand gekomen na een flinke discussie over het schrappen van de geborgde zetels in de waterschapsbesturen. De uitkomst is dat het aantal geborgde zetels terug zal worden gebracht naar vier per waterschap: twee voor de categorie ‘ongebouwd’ en twee voor de categorie ’natuurterreinen’. Ook komt de verplichte geborgde zetel in het college te vervallen.
Meerwaarde voor elke inwoner
Als we de huidige situatie vergelijken met die van voor 1795, dan hebben zich enorme verschuivingen voorgedaan. Van een overwegend agrarisch georiënteerd orgaan is het waterschap uitgegroeid tot een overheid die voor elke inwoner meerwaarde heeft. Want iedereen gaat de effecten van klimaatverandering ondervinden en is dus gebaat bij een goed functionerend waterschap. Hopelijk leidt dit ook tot meer waardering en zal in de toekomst het woord ‘opheffen’ nooit meer gebruikt worden in combinatie met het woord ‘waterschappen’.
Afbeelding: Penning vervaardigd als aandenken aan de bestuursverkiezingen van 2008..NL-LdnHHR, Collectie kunst- en gebruiksvoorwerpen, KGV-000412