De periodieke waterschapsverkiezingen zijn, hoewel minder bekend dan de verkiezingen voor bijvoorbeeld gemeenteraden en Tweede Kamer, niet meer weg te denken in ons huidige democratische bestel. Toch ging het er vroeger heel anders aan toe. Kijken we naar de vroegste geschiedenis van het hoogheemraadschap van Rijnland, dan is er van verkiezingen geen sprake.
Oudste waterschap van Nederland
Het hoogheemraadschap van Rijnland is een van de oudste waterschappen van ons land. Al in een oorkonde van 11 oktober 1255, uitgevaardigd door de Hollandse graaf Willem II, is er sprake van de ‘heemraden van de Spaarndam’. Deze dam in het Spaarne en de daarop aansluitende Spaarndammerdijk vormden de noordgrens van het gebied van het hoogheemraadschap.
De genoemde heemraden waren in die eerste eeuwen nog geen echte bestuurders. Zij hielden toezicht op het onderhoud van regionaal belangrijke waterstaatswerken en spraken een vonnis uit als de dijkgraaf iemand had aangeklaagd wegens een overtreding van de waterschapskeur die ze zelf uitgevaardigd hadden. Zij waren dus meer toezichthouders en rechters dan bestuurders.
In de oorkonde van 1255 erkende de Hollandse graaf hun rechten en gezag. Later werden ze hoogheemraden genoemd om ze te onderscheiden van de heemraden in de dorpen, die toezicht hielden op de lokale waterstaat. Als er een vacature ontstond door het overlijden van een hoogheemraad (veel functies vervulde je in die tijd tot je dood), dan hadden zij het recht om deze vacature zelf in te vullen. Dit werd het coöptatierecht genoemd. Ze hadden dit recht gekregen van graaf Floris V bij oorkonde van 18 februari 1286. Op zich was dat niet vreemd, coöptatie was in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd een gebruikelijke manier om opengevallen functies weer in te vullen.
Doodsvonnis
Een nieuwe dijkgraaf mochten de hoogheemraden niet zelf aanstellen; dit deed de graaf van Holland. In de eerste eeuwen was de functie van dijkgraaf gecombineerd met die van baljuw van het baljuwschap Rijnland. Dit was een district van het graafschap Holland. De baljuw oefende daar uit naam van de graaf samen met een college van ‘welgeboren mannen’ de hoge rechtspraak uit. Zij konden bijvoorbeeld doodvonnissen vellen bij zogenaamde halsmisdrijven, misdrijven waarop de doodstraf stond. Baljuwschap en hoogheemraadschap hadden wel dezelfde naam, maar niet dezelfde grenzen. Het hoogheemraadschap van Rijnland strekte zich in het noorden uit tot in het baljuwschap Kennemerland. Ook de competentie van de dijkgraaf verschilde met die van de baljuw. Samen met de hoogheemraden oefende de dijkgraaf ook de hoge rechtspraak uit, maar dan specifiek het waterschapsrecht. De rol van dijkgraaf is te vergelijken met die van openbaar aanklager. De dijkgraaf klaagde een overtreder aan, de hoogheemraden velden het vonnis.
Was het toezicht van de hoogheemraden in die eerste eeuwen effectief? De bronnen en het onderzoek naar deze periode zijn schaars, dus veel is daar niet over te zeggen. Wel dat het in 1515 goed fout ging. Vanaf 1508 was de Spaarndammerdijk herhaalde malen doorgebroken, met grote gevolgen voor het achterland. De centrale regering in Brussel greep tweemaal in. Bij de tweede keer stuurde keizer Karel V Charles van Poitiers als ‘superintendent van de dijken’ naar de Nederlanden. Deze Van Poitiers rekende de ontstane malaise dijkgraaf en hoogheemraden zwaar aan, zette hen af en liet de keizer een nieuw college benoemen. Vanaf dat moment waren de hoogheemraden hun recht van coöptatie een tijdlang kwijt. Tot 1655 werden ze benoemd door de stadhouder van Holland. In dat jaar kregen ze het coöptatierecht weer terug. Dit duurde tot 1795, toen onder invloed van de Franse revolutie de panelen verschoven. Een nieuwe tijd brak aan, waarin voor het eerst verkiezingen werden gehouden.
Afbeelding header: Oorkonde van graaf Floris V waarin hij onder meer de hoogheemraden het coöptatierecht verleent, 18 februari 1286. NL-LdnHHR, Collectie charters en andere oorkonden, CHRT-0002
Afbeelding 2: Wapenblad met de familiewapens van dijkgraven en hoogheemraden van Rijnland door Jan Reeland, 18de eeuw. NL-LdnHHR, Collectie prenten en tekeningen, PRT-0206