Handreiking voor cartografisch onderzoek - Overzichtskaarten
Vanaf het begin van de 17de eeuw lieten waterschappen overzichtskaarten van het beheergebied maken. Over het algemeen werden dergelijke kaarten om twee redenen gemaakt. Ten eerste was het noodzakelijk om over een gedetailleerde en informatieve kaart te beschikken. Zo kon het bestuur, wanneer een kwestie speelde, gauw inzicht krijgen in de geografische situatie zonder naar die specifieke plek af te hoeven reizen. Ten tweede diende een overzichtskaart als een pronkstuk. Zij werden overhandigd aan de bestuursleden, opgehangen op de verschillende vergaderlocaties van het bestuur en uitgewisseld met andere waterschaps- en stadsbesturen als relatiegeschenk.
Voor Rijnland was dit ook het geval. Het is bekend dat in 1515 de schilder Pieter Gherijtsz. een schetsmatige kaart van Rijnland vervaardigde in opdracht van de landsheer, Karel V. Deze kaart is echter niet bewaard gebleven. Er werd ook gebruik gemaakt van andere kaarten, zoals die van Joost Jansz. Beeldsnijder en Jan Liefrinck. Deze kaarten besloegen óf de gehele provincie Holland en waren niet al te gedetailleerd, óf een gedeelte daarvan waardoor ze geen globaal overzicht boden.
De overzichtskaart van 1615
In 1610 gaven dijkgraaf en hoogheemraden de opdracht aan Floris Balthasars om Rijnland in kaart te brengen. Hierin moesten alle landen, wegen, kaden, wateringen, dijken, molens en andere waterstaatswerken worden opgenomen. Balthasars was eveneens bezig met het maken van overzichtskaarten van de hoogheemraadschappen van Schieland en Delfland, beiden voltooid in 1611. Samen met zijn zoon, Balthasar Florisz. van Berckenrode, verrichte hij de metingen en stelde hij de kaart op.
De overzichtskaarten van 1647, 1687 & 1746
Al gauw na de voltooiing van de kaart van Balthasars besloot het Rijnlandse college om een nieuwe kaart te laten maken. De hoogheemraden hadden verschillende klachten ontvangen, dat de kaart niet nauwkeurig genoeg was om objecten mee op te meten en al helemaal niet om de juiste omslag te berekenen. Op 19 maart 1639 gaven dijkgraaf en hoogheemraden de opdracht aan Jan Jansz. Douw en Steven Pietersz. van Brouckhuijsen.
De boezemkaarten van 1884 & 1917
De overzichtskaart van Bolstra bleef tot ver in de 19de eeuw in gebruik. Omstreeks 1876 werd het besluit genomen om een nieuwe kaart van Rijnland te vervaardigen, omdat de oude kaart enigszins verouderd was door verschillende landschappelijke veranderingen (waaronder de droogmaking van het Haarlemmermeer). De boezemkaart werd in 1884 voltooid. Mulder vervaardigde 200 exemplaren, elk bestaande uit tien bladen.
Het gebruik van de overzichtskaarten
De overzichtskaarten bieden de onderzoeker een gemakkelijk inzicht in de landschappelijke omstandigheden. Daarentegen moet je toch rekening houden met enkele zaken, wanneer je van deze kaarten gebruik wilt maken. De weergegeven situatie komt niet één op één overeen met de werkelijkheid. Daarbij, zoals blijkt uit een onderzoek van J.H. Vinkenoog, maken experts ook wel eens fouten. Dus, waar zou je bij stil kunnen staan?
Digitale toegankelijkheid
De Rijnlandse kaartencollectie bestaat uit ruim 11.000 exemplaren over een periode van 1457 tot 1960. Het is een bijzondere en waardevolle collectie, omdat er bijna nergens ter wereld zoveel kaarten zijn verzameld van één specifieke regio. Het grootste deel van deze collectie is gedigitaliseerd. Dit houdt in dat bijna alle kaarten via de Rijnlandse website raadpleegbaar zijn.
Contact
Mocht u nog vragen hebben of een afspraak willen maken om de studiezaal te bezoeken, dan kunt u altijd contact opnemen met het archief van Rijnland via 071-3063071 of archief@rijnland.net.