De themakaarten

Wie betaalt het onderhoud van de dijk?

Vermoedelijk was in het verleden een overeenkomst gesloten tussen enkele landeigenaren die langs de Spaarndammerdijk woonden over hun aandeel in het onderhoud van de waterkering, maar nu was daar onenigheid over ontstaan. In een ver verleden was dit heel gewoon. De waterkeringen werden voornamelijk onderhouden door aangelanden: mensen die langs de dijken woonden en die verantwoordelijk waren voor het onderhoud van een gedeelte daarvan. Tot aan het einde van de 16de eeuw gold dit ook voor de Spaarndammerdijk, daarna zou Rijnland het beheer van de gehele dijk op zich nemen. Wat was de reden van de pachters van Ave om niet hun steentje bij te dragen? Nou, dat hun percelen niet aan de dijk grensden. De kaart, waarop schetsmatig de desbetreffende percelen zijn afgebeeld, moest aantonen dat de pachters wel degelijk belang hadden bij een goed onderhoud van de dijk. Op den duur besloten de hoogheemraden van Rijnland in het voordeel van Ave: de pachters moesten bijdragen aan het onderhoud.

Oudste kaart van Rijnland

Deze kaart is in vele opzichten interessant en niet alleen omdat het de oudste kaart is waar Rijnland over beschikt. Over het algemeen zijn er vrij weinig kaarten uit de 15de eeuw overgebleven. Daarbij zegt het iets over de landmeting uit die tijd: het stond nog in de kinderschoenen. Als je deze kaart vergelijkt met landkaarten van enkele decennia later, dan zie je veel verschillen. De kaart is zeer schetsmatig ten opzichte van latere kaarten. Pas vanaf de 16de en 17de eeuw werden kaarten veel gedetailleerder, mede dankzij de invoering van de driehoeksmeting en de aanstelling van professionele landmeters.

Rijnlandse kaartencollectie

Deze kaart vormt het begin van de Rijnlandse kaartencollectie die uit ruim 11.000 objecten bestaat over een periode van 1457 tot circa 1950. Hierbij zijn de kaarten opgesplitst in een drietal collecties: 1) de A-kaarten van 1457 tot 1857, 2) de B-kaarten van 1858 tot 1950 en 3) de P-kaarten betreffende grenzen van de inliggende polders tussen 1856 en 1979. Het is een bijzondere en waardevolle collectie, omdat er zoveel kaarten zijn verzameld van één specifieke regio. In het eerste deel van de handreiking voor cartografisch onderzoek zijn de overzichts- en boezemkaarten al aan bod gekomen. Deze kaarten vormen een fractie van wat er allemaal in de kaartencollectie te vinden is. Denk hierbij aan wereldkaarten, polderkaarten, kaarten van watergangen en wegen, eigendomskaarten, wandkaarten, stadskaarten, vergunningskaarten, technische tekeningen, enzovoorts.

Om de kaartencollectie meer onder de aandacht te brengen bij onderzoekers, is besloten om een tweede deel van de handreiking voor cartografisch onderzoek te wijden aan de zogenaamde thematische kaarten. Dit zijn kaarten die binnen bepaalde categorieën vallen die in de Rijnlandse geschiedenis belangrijk zijn (geweest). Op basis van het boekje Rijnland in de kaart gekeken (Leiden, 2009) van R. van Iterson zijn enkele thema’s uitgekozen die nader zullen worden toegelicht:

• De waterschapsgrenzen;
• De lokale waterstaat;
• Rivierkaarten;
• Het Haarlemmermeer;
• Gebouwen en kunstwerken;
• Kaarten als bijlage op vergunningen;
• Commerciële kaarten.

Hierdoor zullen niet alle thema’s aan bod komen. In het archief zijn ook (onder andere) proceskaarten, wegenkaarten, eigendomskaarten en duinkaarten opgenomen. Daarbij zal de onderzoeksgids niet in gaan op alle kaarten die onder de behandelde thema’s vallen. Mocht je dus meer informatie willen over een specifieke kaart, dan kan je de kaartencollectie op de Rijnlandse website raadplegen. Een groot deel van de collectie is gedigitaliseerd en online te bekijken. Daarnaast bevatten de meeste kaarten een beschrijving met extra informatie. Bekijk de gehele kaartencollectie.