Gebouwen en kunstwerken
De sluizen, bruggen, gemalen, maar ook de gemeenlandshuizen die Rijnland bezat, werden regelmatig vernieuwd en verbouwd. Om de werkzaamheden goed in kaart te brengen, werden tijdens de ontwerpfase verschillende tekeningen gemaakt totdat een definitief ontwerp was bereikt. In de kaartencollectie bevinden zich onder andere ontwerp-, bouw- en situatietekeningen van deze objecten. Deze technische tekeningen geven weer hoe de stand van de techniek in het waterbeheer steeds meer vooruitging. Van windmolen tot (stoom-)gemaal of efficiëntere manieren om dijken te verstevigen. Hieronder volgen enkele voorbeelden van een gemeenlandshuis, een gemaal en een sluis.
Gemene land
Rijnland beschikte over verschillende vergader- en logeerlocaties: een gemeenlandshuis in het centrum van Leiden, de hoofdzetel van het hoogheemraadschap, en gemeenlandshuizen in Halfweg en Spaarndam bij de twee belangrijkste uitwateringspunten. De term gemeenlandshuis verwijst naar het ‘gemene land’, een aanduiding voor het waterschapsgebied dat het bestuur vertegenwoordigde en waarin ze het algemeen belang diende. Tegenwoordig is alleen nog het gemeenlandshuis in de Breestraat van Leiden in originele staat te vinden, maar ook in Spaarndam en in Halfweg hebben panden gestaan die dienden als vergader- en/of overnachtingslocatie voor bestuursleden en werknemers. In Spaarndam stond eerst het Huis te Oosterwaal, maar dat is nu vervangen door een timmerhuis dat in 1641 werd gebouwd. Van het Huis Zwanenburg in Halfweg is weinig over, behalve de voorgevel. Gelukkig kunnen we wel achterhalen hoe deze gebouwen eruit hebben gezien, onder andere dankzij de tekeningen in de kaartencollectie. Het gemeenlandshuis werd tussen 1645 en 1648 ontworpen en gebouwd door Pieter Post. Hieronder is een doorsnede van het pand te zien die gemaakt is na de voltooiing van de werkzaamheden.
Figuur 12: Doorgesneden stant van Swanenburch, vervaardigd door Pieter Post en Jan Matthijs, 1654.
NL-LdnHHR Collectie kaarten, A-0133.
Stoomgemaal van Gouda
De onderstaande tekening bevat een weergave van de condensor en lucht- en voedingspomp van het stoomgemaal van Gouda. Wanneer de kaart precies is gemaakt is niet helemaal duidelijk, maar men vermoedt dat dit rond de bouw van het gemaal is geweest (circa 1857). Aan de hand van soortgelijke tekeningen, kan je precies zien hoe de machinerie van een gemaal is opgebouwd. Vaak zijn van de boezemgemalen, de vier gemalen waarmee Rijnlands boezem op peil gehouden werd sinds de droogmaking van het Haarlemmermeer, ook tekeningen van de gebouwen in de kaartencollectie aanwezig. Ook van gemalen van inliggende polders zijn sporadisch tekeningen te vinden, waaronder van het oudste stoomgemaal van Rijnland in de Hornespolder en van de drie gemalen van de Haarlemmermeerpolder.
Figuur 13: Detailtekening stoomwerktuig stoomgemaal te Gouda, circa 1857.
NL-LdnHHR, Collectie kaarten, B-0198.
Grote Sluis te Spaarndam
In het Rijnlandse archief zijn verschillende bestekken te vinden van werkzaamheden die in de loop der tijd zijn uitgevoerd aan diverse waterstaatsobjecten. Bij deze bestekken werden af en toe tekeningen gevoegd, om voor de geïnteresseerde aannemers inzichtelijk te maken hoe de werken uitgevoerd dienden te worden. Dit is ook het geval voor de onderstaande bouwtekeningen van de Grote Sluis te Spaarndam, afkomstig uit het bestek voor ‘het bouwen van een sluis, nabij Spaarndam, ter vervanging van de Groote Sluis, met bijkomende werken’. In de jaren 1890 sloten het hoogheemraadschap en de gemeente Haarlem een overeenkomst om, ter bevordering van de scheepvaart, de Kleine Haarlemmersluis op te heffen. De functie van deze schutsluis werd overgenomen door de Grote Sluis, die vervolgens verruimd moest worden. Hoe beide partijen de verbouwing voor zich zagen, werd vastgelegd in twee tekeningen van de binnenste en buitenste sluishoofden.
Figuur 14: Tekeningen van buiten en binnen sluishoofd van de Grote Sluis te Spaarndam, 1897.
NL-LdnHHR, Collectie kaarten, B-0899 (links) en B-0900 (rechts).