Veelgestelde vragen botulisme

Botulisme is een soort voedselvergiftiging die wordt veroorzaakt door een gif (toxine). Dit gif wordt gevormd tijdens de groei van de bacterie Clostridium botulinum. Deze bacterie komt normaal op allerlei plaatsen in kleine aantallen voor, maar onder bepaalde omstandigheden vermeerdert de bacterie zich snel. De ideale omstandigheden hiervoor zijn een watertemperatuur van 20 a 25°C en een omgeving zonder zuurstof en met veel eiwit. Deze omstandigheden vindt de bacterie in kadavers. In kadavers komen tijdens het rottingsproces veel eiwitten vrij en alle aanwezige zuurstof wordt opgebruikt. Dit gebeurt met name in kadavers die op de bodem van ondiepe poelen en plassen liggen waar de watertemperatuur in de zomer snel oploopt. Er kunnen dan erg veel bacteriën ontstaan met een grote concentratie aan gif (botulinum). Wanneer dieren dood gaan of ziek worden doordat ze dit gif binnen hebben gekregen, spreekt men van botulisme.

Botulisme bij mensen is zeer zeldzaam. In Nederland is botulisme bij mensen zelden geconstateerd. Dat komt onder andere omdat we ons voedsel koken, bakken of braden. Mensen en dieren kunnen vanuit het oppervlaktewater alleen ziek worden wanneer ze stukjes kadaver met gif opeten of inslikken. Vooral vissen en watervogels kunnen door het eten van aas of maden ziek worden of dood gaan. In zeer zeldzame gevallen komt wondbotulisme voor. De bacterie groeit dan in een wondje en produceert daar het toxine.

Het gif botulinum is een zenuwgif dat er voor zorgt dat het contact tussen zenuwen en spieren geblokkeerd wordt. Er treden verlammingsverschijnselen op.

Botulisme komt voor in verschillende typen. Niet elke diergroep is gevoelig voor elk type. De meest algemene vorm van botulisme is het type C. Vissen en watervogels zijn hier gevoelig voor. De botulisme-typen B (runderen, paarden en mensen) en E (vissen en mensen) komen weinig voor. Type A en D zijn zelfs zeer zeldzaam. Type D komt voor in de bodem en kan in combinatie met pluimveekadavers voor slachtoffers zorgen onder runderen

Watervogels vertonen verlammingsverschijnselen aan kop en vleugels. Ze verdrinken vaak doordat de nekspieren verlamd zijn. Vissen vertonen verlammingsverschijnselen. De dode vissen komen pas na een aantal dagen bovendrijven. Honden lopen met stramme poten of vertonen verlammingsverschijnselen en ze eten en drinken niet. Alleen honden met een wondje in de maag zijn gevoelig voor botulisme. Paarden en runderen kauwen traag, slikken moeilijk, hebben last van veel speeksel. Hebben daarnaast een stijve gang en/ of verlammingsverschijnselen. Botulisme bij mensen is zeer zeldzaam. De symptomen zijn in eerste instantie misselijkheid, overgeven, moeheid, duizelig, droge mond en buikklachten. Daarna dubbel of wazig zien, slecht verdragen van licht, moeite met spreken en slappe arm- en beenspieren.

Wanneer dieren veel gif hebben binnengekregen gaan ze dood. Watervogels worden vaak ziek aangetroffen omdat ze meestal slechts weinig toxine binnenkrijgen. Zieke watervogels kunnen, als je er op tijd bij bent, weer genezen van botulisme. De vogels moeten worden schoongespoeld met schoon, zuurstofrijk water. Vogelcentra kunnen de zieke dieren opvangen en verzorgen. Als ze weer beter zijn, worden ze teruggezet. Het genezingsproces bij mensen is langdurig. Als u symptomen van botulisme vertoont, moet u direct contact opnemen met uw huisarts.

Voor zowel mens als dier levert het zwemmen in stromend en stilstaand water, waar geen kadavers in drijven, geen risico op botulisme. Als er wel kadavers in het water drijven, is er een risico. De bacterie die het gif produceert wat botulisme veroorzaakt, kan immers goed groeien in kadavers. Niet elk kadaver bevat echter dit gif. Als na onderzoek blijkt dat in een bepaald gedeelte van het oppervlaktewater botulisme is, raadt het waterschap het af om daar en in de directe omgeving te zwemmen. Het is altijd beter te zwemmen in plassen die gecontroleerd worden op zwemwaterkwaliteit. Deze officiële zwemwateren zijn te vinden op https://www.zwemwater.nl/

Je kunt niet voorkomen dat de bacterie in het milieu aanwezig is. Ook de watertemperatuur kun je in principe niet beïnvloeden. Wel kun je de verspreiding van botulisme zo veel mogelijk voorkomen. Kadavers en zieke dieren moeten zo snel mogelijk worden verwijderd. Het Rijk, de provincie, de gemeenten, de waterbeheerder, terreinbeheerders en vrijwilligers dragen hier zorg voor. De kadavers worden vernietigd door een destructiebedrijf. Zieke vogels worden opgevangen in speciale centra. Daarnaast moet vee schoon drinkwater hebben en pluimveehokken moeten vrij van vliegen worden gehouden. Ook door gebruik te maken van kadavervrije (pluimvee)mest op het land kan de verspreiding van botulisme tegengegaan worden. Het baggeren van ondiep water kan er voor zorgen dat de watertemperatuur minder snel oploopt en dat het water zuurstof rijker blijft. Eventuele kadaverresten op de waterbodem worden bij het baggeren meteen verwijderd. Andere dieren mogen er niet mee in contact komen. Het eventuele gif in een kadaver kan namelijk ongeveer een jaar lang voor nieuwe slachtoffers zorgen